Nhắc đến chuyện chuẩn bị cho con, phần lớn phụ huynh nghĩ ngay đến điểm số và việc con thuộc bài. Thế nhưng khi làm việc với phụ huynh, học sinh và cả những bạn trẻ vừa bước vào công sở, chúng tôi nhận ra một điều khác. Thứ đi theo con người suốt từ lớp học đến nơi làm việc thường không phải kiến thức thuần túy. Đó là kỹ năng cho trẻ mầm non, học sinh và người đi làm ở dạng mềm: giao tiếp, tự lập, làm việc nhóm và biết xử lý tình huống. Bài viết này chia sẻ cách đội ngũ bên mình nhìn nhận vấn đề, kèm những gợi ý bạn có thể thử ngay trong tuần này.
Vì sao kỹ năng mềm quan trọng ở từng giai đoạn?
Kỹ năng mềm không phải thứ chỉ xuất hiện khi đi làm. Nó được hình thành từ rất nhiều việc nhỏ diễn ra mỗi ngày. Một bé bốn tuổi biết tự xúc cơm, biết nói “con muốn uống nước” thay vì khóc, là đang luyện tính tự lập và giao tiếp cơ bản. Những viên gạch đầu tiên ấy chính là nền móng.
Nhờ có nền móng này, sau này trẻ biết lắng nghe bạn bè, biết chia sẻ đồ chơi và dám nhận lỗi khi làm sai. Nếu thiếu, đến tuổi đi học con dễ thu mình, hoặc ngược lại hay tranh giành. Khi đó cha mẹ sẽ vất vả hơn nhiều so với việc bồi dưỡng từ sớm.
Bước sang tuổi học trò, yêu cầu cũng đổi theo. Học sinh cần biết đặt câu hỏi trước một thông tin thay vì tin vội. Các em cũng cần làm việc nhóm để học cách phân công, nhường nhịn và vẫn giữ được tiến độ chung. Đội ngũ bên mình từng gặp không ít em học rất giỏi nhưng đứng lên thuyết trình thì lúng túng. Điều đó không có nghĩa các em kém. Đơn giản là các em chưa có nhiều cơ hội để thực hành.
Khi đã đi làm, kỹ năng mềm trở thành yếu tố quyết định nhiều hơn người ta tưởng. Đó là giao tiếp với đồng nghiệp, khách hàng và cấp trên. Là quản lý thời gian khi công việc dồn cùng lúc. Là xử lý bất đồng mà không làm hỏng mối quan hệ. Những điều này hiếm khi được dạy trong sách vở, nhưng ảnh hưởng trực tiếp đến cơ hội thăng tiến và sự gắn bó với nghề.
Rèn kỹ năng cho trẻ mầm non từ những việc nhỏ
Với trẻ mầm non, cách hiệu quả nhất vẫn là để trẻ tự tay làm. Việc dọn đồ chơi, tự mặc áo hay tự cất giày có thể mất nhiều thời gian. Đôi khi người lớn sốt ruột muốn làm hộ. Nhưng mỗi lần trẻ tự hoàn thành một việc, trẻ học được rằng mình có năng lực. Tính tự lập được hình thành chính từ những lần như vậy, dù lúc đầu nhìn rất chậm chạp.
Chúng tôi thường gợi ý phụ huynh chọn những việc vừa sức, lặp lại đều đặn và để trẻ nhìn thấy kết quả. Chẳng hạn, mỗi tối cùng con xếp sách vở cho ngày mai. Sau vài tuần, con sẽ tự làm mà không cần nhắc. Lời khen cũng nên cụ thể. Thay vì nói “con giỏi quá”, bạn có thể nói “hôm nay con tự cất giày gọn gàng, mẹ thấy con rất có trách nhiệm”. Lời khen như vậy giúp trẻ hiểu chính xác điều mình làm tốt, và lần sau con sẽ tiếp tục làm.
Lồng ghép kỹ năng vào sinh hoạt hằng ngày
Ở trường, nhiều cô giáo khéo léo đưa vào các hoạt động như xếp hàng chờ đến lượt, chia nhóm chơi trò chơi, hay để trẻ kể lại một câu chuyện trước lớp. Ở nhà, phụ huynh cũng làm được điều tương tự mà không cần chuẩn bị nhiều.
Bạn có thể chơi trò đóng vai bán hàng để trẻ tập giao tiếp, đổi vai làm người mua và người bán. Hoặc cùng con nấu một món đơn giản như trứng luộc hay rau trộn, để con học cách phối hợp: ai rửa, ai cắt, ai nếm thử. Những buổi như thế nghe thì vui, nhưng trẻ đang học rất nhiều thứ cùng lúc.
Khuyến khích trẻ tham gia ngoại khóa
Lớp bơi, lớp vẽ, câu lạc bộ bóng đá hay nhóm kịch nhí đều là môi trường tốt để trẻ thực hành kỹ năng xã hội. Mỗi môi trường mang đến một kiểu tương tác khác nhau, từ đó trẻ học cách thích nghi linh hoạt. Bạn nên chọn hoạt động dựa trên sở thích của con, đừng chọn theo phong trào.
Đừng ghi danh cho con quá nhiều lớp cùng lúc. Lịch dày đặc dễ khiến trẻ mệt mỏi và mất hứng thú, và kỹ năng sẽ không được củng cố như mong muốn.
Học sinh cần rèn gì và rèn thế nào?
Với học sinh THPT, chúng tôi thường khuyên tập trung vào ba nhóm kỹ năng: tư duy phản biện, làm việc nhóm và giao tiếp trước đám đông. Bạn không nhất thiết phải đăng ký khóa học đắt tiền mới luyện được. Cách đơn giản nhất là tham gia câu lạc bộ, nhận một dự án nhóm, hoặc tự hỏi “vì sao” với những điều mình đọc được trên báo hay trong sách giáo khoa.
Tư duy phản biện không có nghĩa là hay bác bỏ. Nó nghĩa là khi nghe một nhận định, em biết hỏi lại: căn cứ vào đâu, còn cách hiểu nào khác không. Thói quen này rất có ích khi các em bước vào kỳ thi và cả khi đọc tin tức trên mạng xã hội.
Đội ngũ bên mình từng trò chuyện với một học sinh lớp 11. Em kể rằng mình chỉ thực sự tự tin sau khi đứng ra điều phối nhóm làm dự án môn lịch sử. Em không giỏi hơn các bạn, nhưng đã có cơ hội thử và sai nhiều lần, rồi tự rút kinh nghiệm cho lần sau. Đó là điều sách vở khó mang lại.
Người đi làm cần bổ sung kỹ năng như thế nào?
Khi đã đi làm, bạn không thể chờ có người kèm cặp mãi. Giao tiếp chuyên nghiệp thường là phần đầu tiên nhiều người cần cải thiện: viết email rõ ràng, họp đúng trọng tâm, biết từ chối một yêu cầu một cách lịch sự. Nghe đơn giản, nhưng tất cả đều cần luyện tập. Hãy thử đọc lại email trước khi gửi và tự hỏi người nhận có hiểu ngay việc mình cần họ làm gì không.
Quản lý thời gian cũng vậy. Thay vì cố làm mọi việc cùng lúc, bạn có thể sắp xếp công việc theo mức độ ưu tiên ngay từ sáng. Một người trong đội ngũ bên mình từng chia việc thành ba nhóm: gấp và quan trọng, quan trọng nhưng chưa gấp, và phần còn lại. Chỉ sau vài tuần áp dụng, anh ấy kể rằng mình bớt căng thẳng hẳn và ít bị cuốn vào những việc vặt.
Ngoài ra, hãy chủ động xin phản hồi định kỳ từ đồng nghiệp hoặc quản lý. Có những điểm yếu chỉ người khác mới nhìn ra, và được góp ý sớm là một lợi thế lớn. Đừng coi góp ý là chê bai, hãy coi đó là dữ liệu để bạn tự điều chỉnh. Các khóa học ngắn hạn về kỹ năng mềm hay workshop nội bộ cũng giúp cập nhật phương pháp làm việc mới. Tuy vậy, điều quan trọng nhất là áp dụng ngay sau khi học, nếu không kiến thức sẽ nhanh chóng phai nhạt.
Lời kết
Kỹ năng mềm không có điểm dừng. Từ lúc con tập tự xúc cơm đến khi bạn ngồi họp với khách hàng, đó vẫn là một hành trình học hỏi liên tục. Đầu tư đúng lúc ở mỗi giai đoạn sẽ giúp con đường học tập và sự nghiệp của mỗi người vững vàng hơn.
Chúng tôi cũng mong bạn xem sai lầm là một phần tự nhiên của quá trình. Trẻ làm đổ nước, học sinh thuyết trình vấp, người đi làm lỡ lời, tất cả đều là cơ hội để tiến bộ. Nếu bạn đang băn khoăn về việc chọn môi trường học tập phù hợp cho con, hãy tham khảo thêm những lưu ý về hướng nghiệp mà cha mẹ nên biết sớm. Nếu bạn là người đi làm muốn bổ sung năng lực giao tiếp quốc tế, gợi ý học ngoại ngữ cho người đi làm có thể là điểm khởi đầu hữu ích. Bạn cũng có thể đọc thêm về các chương trình phát triển kỹ năng sống cho trẻ em do UNICEF tại Việt Nam để có thêm góc nhìn từ tổ chức quốc tế.